Қоғам

Желді елдің игілігіне айналдыратын ерекше жоба ойлап тапты

Желді елдің игілігіне айналдыратын ерекше жоба ойлап тапты

Бабалар аманаттап кеткен байтақ даламыздың асты-үсті толған асыл қазына. Бірақ сол еншіміздегі ен байлықты түгелдей ел кәдесіне жарата алмай жатқан жайбасарлығымыз және бар. Айталық, 365 күннің 280 күнінде төрт құбыласынан жел гулейтін біздің өңірде әлі күнге бірде-бір жел энергиясын өндіретін құрылғы жоқ. Дания, Испания, Германия сынды желдің қадіріне жетіп отырған мемлекеттерді айтпағанда, бізбен дауылы мен самалы ортақ Қытайдың өзі табиғаттың дүлей күшін ел игілігіне жаратып отыр.
Ауадан ақша жасауға болатын бұл энергия көзін кәдеге жаратуға біздің мамандар неге құлықсыз? Оның басты себебі, желдің тұрақты әрі үнемі соқпайтындығында. Электрсіз өмір сүре алмайтын бүгінгі қоғамға жел жоқ күні жарық тауып бере алмай қалудан қорыққан мамандар баламалы энергияның бұл түрін игеруге әзірге селқостық танытуда. Ал жел энергиясын қажетіне жаратып отырған елдер түрлі шаралар қолданғанымен, бұл мәселені түбегейлі шешіп тастаған жоқ.
Осы тығырықтан шығудың жолын қазақтың қатардағы қарапайым мұғалімі Досмұрат Жидеханұлы тауып отыр. Досмұрат ақсақал 1946 жылы Қытайдың Тарбағатай өңірінде туып, 2010 жылы Ұлан ауданы, Сағыр ауылына қоныс аударыпты. Қырық жылдық ғұмырын физика-математика пәнін оқытуға арнаған ардагер ұстаз бұл еңбекпен 30 жылдай айналысыпты. Ол кісінің бұл ғылыми жобасын Өскемендегі С.Аманжолов атындағы ШҚМУ-дың ғылыми орталығының қызметкерлері жоғары бағалап отыр.
«Болашақ жел энергиясы» деп аталатын бұл жоба баламалы энергия көзін дәстүрлі энергия көздерімен бірлестіріп, тұрақты әрі қуатты энергия көзіне қол жеткізуді көздейді. Бұған дейінгі жел энергиясын пайдаланып келгендер қалақшалардың айналуынан шыққан механикалық энергия арқылы жел энергиясын электр энергиясына айналдырып келсе, Досмұрат ақсақал жел энергиясын тікелей электр энергиясына емес, сығылған газдардың молекулалық энергиясына айналдырып алып, содан кейін барып электр энергиясына айналдыру керек деп шешкен.
– Мен бұл идеяны тақыр жерден алған жоқпын. Сығымдалған газдарды молекулалық энергияға айналдырып барып, электр энергиясына айналдыру тәжірибеде бар үрдіс. Біздің күнделікті пайдаланып жүрген электріміздің өзі жылу энергиясын сығымдалған газдардың молекулалық энергиясына айналдыру арқылы алынып отыр. Бұл қуаттың әрі тұрақты екенін білеміз. Сондықтан жел энергиясын да молекулалық энергияға айналдырсақ, бұрынғы кемшіліктерді жоя аламыз, – дейді жоба авторы.
Қазіргі қолданыстағы жылу энергиясын дәстүрлі түрде көмірден алып отырғанымыз белгілі. Ендеше көмір қорының да таусылатынын ескерсек, баламалы энергияға күніміз түсетін күн де алыс емес. «Болашақ жел энергиясы» жобасының тағы бір ерекшелігі, құрылымы қарапайым. Жел электр станциясының схемасын ақсақал түсінікті етіп былай салып шығыпты (суретте).
Мұнда жел қалақшасы арқылы алынған сығылған газ компрессор арқылы қысымы арттырылып, негізгі бакқа келеді. Осы жерде сығылған газ газ трубинасына жіберіліп, генераторды қозғалысқа келтіру арқылы электр энергиясы өндіріледі. Бұл жобаның тағы бір ерекшелігі – пайдаланылатын материалдардың бәрі күнделікті тұрмыста қолданылып жүрген дүниелер. Жаңадан электр бағаналарын тартып әуре болмай-ақ, қазіргі қолданыстағы электр станцияларының бағаналары арқылы ток тарата беруге мүміндік бар. Яғни, қолданыстағы жылу энергиясын тоқтатып қойып жел энергиясын пайдалана беруге болады. Сонымен қатар, бұл жобаны барлық баламалы (жел, су, күн, теңіз толқындары) энергия көздеріне пайдалана беруге де болады екен.
– Егер бұл жоба жоғары жақтан қолдау тауып, іске асатын болса, Қордай, Алатау сағасы, Алакөл маңы, Зайсан өңірі сынды жылына 200-280 күн жел соғатын жел өттеріне электр станцияларын салар болса, әрбірінің қуаты бір-бір атом станцияларынан кем соқпайтын еді, – дейді Досмұрат ақсақал.
Бір өкініштісі, Досмұрат Жидеханұлы аталмыш жобасын өңірімізде өткен «Өскемен Экспо» көрмесіне ұсына алмаған көрінеді. Бұл шара туралы ақпаратты кеш естігендіктен, әлем ғалымдарының алдында өз жаңалығын көрсете алмай қалған. Ақсақалдың ендігі арманы – 2017 жылы Астанада өтетін «Экспо-2017» көрмесіне қатысып, қазақтың да ғылымнан алар еншісі бар екенін дәлелдей түсу.
Қазір бұл жобамен С.Аманжолов атындағы ШҚМУ-ға қарасты ұжымдық пайдаланудағы ұлттық ғылыми зертхананың қызметкерлері айналысып жатыр.
– Бұрынғы қолданыстағы жел электр станцияларының бір қалақшасынан 10 мега вольт электр қуаты өндірілсе, Досмұрат ақсақалдың жобасы бойынша әр қалақшадан 55 мега вольт электр қуатын алуға болады. Сонда, осындай он қалақшаның өзімен шағын бір қалашықты электрмен қамтамасыз етуге болады. Сондықтан бұл кісінің жобасы ғылымға үлкен жаңалық әкелуі мүмкін, – дейді аталмыш зерттеу орталығының қызметкері Есбол Шаймерданұлы.
Зерттеу орталығының қызметкерлері әуелі жобаны Астанаға жолдап, ақсақалдың жаңалығын патенттетіп, содан кейін айтулы көрмеге қатысуға мүмкіндік жасамақ.

Мұратхан Кенжеханұлы

Осы айдарда

Back to top button